Groei van de stad Tilburg

Home / Alle Themas / Groei van de stad Tilburg    |    Terug

Tilburg is met bijna 220.000 inwoners de op zes na grootste stad van Nederland. Dit was niet altijd al zo, Oisterwijk was zelfs een tijdje groter! Maar op de plek waar nu Tilburg ligt, woonden wel al heel erg lang geleden mensen. Dat weten we door de dingen die archeologen in de grond hebben gevonden. Bij industrieterrein Kraaiven bijvoorbeeld vonden ze pijlpunten en vuurstenen. Deze komen uit de prehistorie, ongeveer 9000 jaar voor Christus. En van ongeveer 7000 jaar later hebben ze onder andere in de Jan Aertestraat grafheuvels uit de bronstijd gevonden. Maar er waren ook tijden dat er op de plek van Tilburg waarschijnlijk niemand woonde.

Het Romeinse Rijk kwam rond 89 voor Christus in Nederland aan de macht. Julius Caesar is in 55 voor Christus zelfs misschien in de buurt geweest, bij Oss. Daar vond de oudste bekende veldslag uit de Nederlandse geschiedenis plaats. Maar in 406 na Christus kwam er een einde aan de Romeinse macht. Toen nam het aantal mensen dat hier woonde ook weer af. Pas rond de zesde eeuw, het begin van de middeleeuwen, woonden er weer groepjes mensen. Zij leefden in losse plukjes huizen tussen de moerassen en bossen. De christelijke kerk kreeg toen ook steeds meer invloed, die bracht mensen samen. Boeren bewerkten vaak land in dienst van een heer en woonden in de buurt van zijn herenhuis. Het gebied van één heer heette een ‘heerlijkheid’. Tilburg vormde samen met Oisterwijk en Goirle zo’n heerlijkheid. De eerste keer dat die als Tilburg genoemd wordt was 1191, ‘Tilliburgis’. Misschien bestond Tilliburgis al in 709, maar onderzoekers hebben nog niet uitgevonden hoe dat precies zit. De heren van Tilliburgis heetten bijna allemaal Giselbert. Je snapt vast wel waarom onderzoekers dat soms maar onhandig vinden.

Rond 1200 ontstond door Hertog Hendrik I van Brabant het ‘hertogdom’ Brabant. Hij was degene die in 1203 met hulp van de katholieke kerk Oisterwijk groter maakte. Pas vanaf 1473 vormden Tilburg en Goirle weer een heerlijkheid met een eigen heer. Toch was Tilburg maar een groot dorp, zonder stadsmuren, torens of stadsrechten. Er stonden zo’n 396 huizen, dat betekent ongeveer 1800 Tilburgers. In die tijd werd er wel ook al textiel gemaakt in Tilburg.

 In 1568 brak de Tachtigjarige Oorlog uit, waaruit de Republiek der Verenigde Nederlanden ontstond. In 1648 was de oorlog afgelopen, Tilburg had toen ongeveer 7000 inwoners en veertig jaar later zelfs zo’n 10.000. Deze stijging kwam onder andere doordat mensen naar de stad kwamen omdat ze wisten dat ze daar extra werk als textielbewerker konden vinden. Later daalde dit aantal weer een tijdje.

 In 1760 kreeg de tekenaar Diederik Zijnen de opdracht om een kaart van Tilburg te tekenen. Hij maakte een hele grote van drie bij vier meter. Hierop zie je dat de Tilburgers een beetje verspreid woonden, met een aantal huizen in een lint aan één straat of om pleinen heen. Dit heten woonkernen en de belangrijkere worden ‘herdgangen’ genoemd. Tussen de woonkernen zie je open stukken, akkers en weilanden. Herken je namen op de kaart uit 1760?

 Aan het begin van de negentiende eeuw was Nederland een soort onderdeel van Frankrijk, onder de beroemde keizer Napoleon Bonaparte (1769-1821). Hij maakte in 1806 zijn broer Lodewijk Napoleon (1778-1846) de eerste koning van Nederland. Die gaf Tilburg in 1809 een groot cadeau: stadsrechten! Nu was Tilburg officieel een stad, met ruim 9000 inwoners. Maar als je kaarten en plattegronden uit die tijd met elkaar vergelijkt valt op dat Tilburg bijvoorbeeld geen stadsmuren heeft. Steden als Breda en Den Bosch hebben die wel. Ook woonden de mensen nog in woonkernen, waren de wegen van zand en lagen midden in de stad weilanden en waterplassen. Maar hoe meer mensen in de stad kwamen wonen, hoe dichter de woonkernen bij elkaar kwamen te liggen (zie thema Textielfabrieken, bron Kerken en fabrieken) en gewone buurten werden.In andere thema’s kun je lezen dat beroemde mensen naar Tilburg kwamen en hoe de textielindustrie zich ontwikkelde. Eerst was er veel thuisarbeid, later fabriekshuizen en steeds grotere fabrieken met meer (stoom)machines. Om de fabrieken bouwden ze woningen voor de arbeiders en een groot huis voor de eigenaar. Buurten hadden vaak een eigen kerkgebouw, met een parochiehuis en een school. In 1816 waren er weer meer dan 10.000 Tilburgers.

Koning Willem I merkte in 1826 dat het over allerlei kleine zandweggetjes maar lastig was om in Tilburg te komen. Daarom werd in 1827 een rijksweg aangelegd die Tilburg met ’s-Hertogenbosch en Breda verbond. Zo was de stad veel beter bereikbaar en dat was goed voor de industrie. Vanaf 1846 werden ook de wegen in en direct om de stad verbeterd. Rond 1860 ging Tilburg van een ‘gewoon’ groeiende stad naar een echt grote industriestad. Grappig genoeg stonden er nog steeds boerderijen ín de stad. Heel lang nog zelfs, de laatste sloot pas in 1962. Het aantal Tilburgers groeide snel omdat veel mensen naar de stad kwamen voor werk. Dat was er genoeg!

Op kaarten die na 1863 zijn getekend, zie je de spoorlijn en het station. Door de tramlijnen die in 1881 werden aangelegd was de stad nog beter bereikbaar. Kun je ze vinden in op de kaart uit 1880. Op kaarten van na 1923 staat een andere belangrijke verandering. Namelijk het Wilhelminakanaal, over dat water kon steenkool (voor de stoommachines) via de grote rivieren sneller de stad in komen. In 1900 leefden er vier keer zoveel mensen in Tilburg als in 1816. Reken maar uit hoeveel mensen dat waren. En Tilburg bleef maar groeien. Fabrieken breidden uit en mensen kregen nog meer kinderen. Maar de eerste helft van die eeuw was ook onrustig met de Eerste Wereldoorlog (zie thema Eerste Wereldoorlog), de crisis van de jaren 30 waardoor het minder goed ging met de textielindustrie en de Tweede Wereldoorlog (zie thema Tweede Wereldoorlog). Na de oorlog waren behoorlijk wat openbare gebouwen en fabrieken beschadigd. Op de kaart uit 1945 kun je zien hoe groot de stad toen was. Tilburg had toen waarschijnlijk zo’n 100.000 inwoners. 

 Vanaf 1957 raakten veel textielfabrikanten in de problemen. Tussen 1959 en 1978 sloten 64 van de 83 textielbedrijven. Hierdoor hadden lange tijd in Tilburg veel mensen geen werk.Er woonden toen ongeveer 150.000 mensen in de stad. Om al die Tilburgers een huis te geven werden er grote flats gebouwd, zoals in de Heikant. In de jaren 70 en 80 kwamen ook meer mensen die niet in Nederland geboren waren in Tilburg wonen, bijvoorbeeld uit Spanje, Turkije of Marokko. Door al het bouwen werd de stad steeds breder. Maar er werden ook oude gebouwen zoals fabrieken en kerken en kloosters afgebroken (zie bron Afbraak Noordhoekse kerk). Al protesteerden veel Tilburgers tegen het afbreken en daardoor zijn uiteindelijk ook behoorlijk wat oude gebouwen bewaard gebleven. In de jaren 90 werden er veel hoge, moderne gebouwen gebouwd, bijvoorbeeld de woontoren in de buurt van het station. In de bron 1950, 1970 en 1990 kun je zien hoe de stad toen is gegroeid.

 In de eenentwintigste eeuw is de stad Tilburg uitgegroeid tot een gemeente met meer dan 200.000 inwoners. Dat komt onder andere doordat de gemeenten Berkel-Enschot en Udenhout sinds 1997 bij Tilburg horen. Op de website Tilburg op de kaart zie je een aantal kaarten van de stad, die je over elkaar heen kunt leggen. 

 

Geschiedenislokaal013

Groei van de stad Tilburg

Omschrijving

Tilburg is met bijna 220.000 inwoners de op zes na grootste stad van Nederland. Dit was niet altijd al zo, Oisterwijk was zelfs een tijdje groter! Maar op de plek waar nu Tilburg ligt, woonden wel al heel erg lang geleden mensen. Dat weten we door de dingen die archeologen in de grond hebben gevonden. Bij industrieterrein Kraaiven bijvoorbeeld vonden ze pijlpunten en vuurstenen. Deze komen uit de prehistorie, ongeveer 9000 jaar voor Christus. En van ongeveer 7000 jaar later hebben ze onder andere in de Jan Aertestraat grafheuvels uit de bronstijd gevonden. Maar er waren ook tijden dat er op de plek van Tilburg waarschijnlijk niemand woonde.

Het Romeinse Rijk kwam rond 89 voor Christus in Nederland aan de macht. Julius Caesar is in 55 voor Christus zelfs misschien in de buurt geweest, bij Oss. Daar vond de oudste bekende veldslag uit de Nederlandse geschiedenis plaats. Maar in 406 na Christus kwam er een einde aan de Romeinse macht. Toen nam het aantal mensen dat hier woonde ook weer af. Pas rond de zesde eeuw, het begin van de middeleeuwen, woonden er weer groepjes mensen. Zij leefden in losse plukjes huizen tussen de moerassen en bossen. De christelijke kerk kreeg toen ook steeds meer invloed, die bracht mensen samen. Boeren bewerkten vaak land in dienst van een heer en woonden in de buurt van zijn herenhuis. Het gebied van één heer heette een ‘heerlijkheid’. Tilburg vormde samen met Oisterwijk en Goirle zo’n heerlijkheid. De eerste keer dat die als Tilburg genoemd wordt was 1191, ‘Tilliburgis’. Misschien bestond Tilliburgis al in 709, maar onderzoekers hebben nog niet uitgevonden hoe dat precies zit. De heren van Tilliburgis heetten bijna allemaal Giselbert. Je snapt vast wel waarom onderzoekers dat soms maar onhandig vinden.

Rond 1200 ontstond door Hertog Hendrik I van Brabant het ‘hertogdom’ Brabant. Hij was degene die in 1203 met hulp van de katholieke kerk Oisterwijk groter maakte. Pas vanaf 1473 vormden Tilburg en Goirle weer een heerlijkheid met een eigen heer. Toch was Tilburg maar een groot dorp, zonder stadsmuren, torens of stadsrechten. Er stonden zo’n 396 huizen, dat betekent ongeveer 1800 Tilburgers. In die tijd werd er wel ook al textiel gemaakt in Tilburg.

 In 1568 brak de Tachtigjarige Oorlog uit, waaruit de Republiek der Verenigde Nederlanden ontstond. In 1648 was de oorlog afgelopen, Tilburg had toen ongeveer 7000 inwoners en veertig jaar later zelfs zo’n 10.000. Deze stijging kwam onder andere doordat mensen naar de stad kwamen omdat ze wisten dat ze daar extra werk als textielbewerker konden vinden. Later daalde dit aantal weer een tijdje.

 In 1760 kreeg de tekenaar Diederik Zijnen de opdracht om een kaart van Tilburg te tekenen. Hij maakte een hele grote van drie bij vier meter. Hierop zie je dat de Tilburgers een beetje verspreid woonden, met een aantal huizen in een lint aan één straat of om pleinen heen. Dit heten woonkernen en de belangrijkere worden ‘herdgangen’ genoemd. Tussen de woonkernen zie je open stukken, akkers en weilanden. Herken je namen op de kaart uit 1760?

 Aan het begin van de negentiende eeuw was Nederland een soort onderdeel van Frankrijk, onder de beroemde keizer Napoleon Bonaparte (1769-1821). Hij maakte in 1806 zijn broer Lodewijk Napoleon (1778-1846) de eerste koning van Nederland. Die gaf Tilburg in 1809 een groot cadeau: stadsrechten! Nu was Tilburg officieel een stad, met ruim 9000 inwoners. Maar als je kaarten en plattegronden uit die tijd met elkaar vergelijkt valt op dat Tilburg bijvoorbeeld geen stadsmuren heeft. Steden als Breda en Den Bosch hebben die wel. Ook woonden de mensen nog in woonkernen, waren de wegen van zand en lagen midden in de stad weilanden en waterplassen. Maar hoe meer mensen in de stad kwamen wonen, hoe dichter de woonkernen bij elkaar kwamen te liggen (zie thema Textielfabrieken, bron Kerken en fabrieken) en gewone buurten werden.In andere thema’s kun je lezen dat beroemde mensen naar Tilburg kwamen en hoe de textielindustrie zich ontwikkelde. Eerst was er veel thuisarbeid, later fabriekshuizen en steeds grotere fabrieken met meer (stoom)machines. Om de fabrieken bouwden ze woningen voor de arbeiders en een groot huis voor de eigenaar. Buurten hadden vaak een eigen kerkgebouw, met een parochiehuis en een school. In 1816 waren er weer meer dan 10.000 Tilburgers.

Koning Willem I merkte in 1826 dat het over allerlei kleine zandweggetjes maar lastig was om in Tilburg te komen. Daarom werd in 1827 een rijksweg aangelegd die Tilburg met ’s-Hertogenbosch en Breda verbond. Zo was de stad veel beter bereikbaar en dat was goed voor de industrie. Vanaf 1846 werden ook de wegen in en direct om de stad verbeterd. Rond 1860 ging Tilburg van een ‘gewoon’ groeiende stad naar een echt grote industriestad. Grappig genoeg stonden er nog steeds boerderijen ín de stad. Heel lang nog zelfs, de laatste sloot pas in 1962. Het aantal Tilburgers groeide snel omdat veel mensen naar de stad kwamen voor werk. Dat was er genoeg!

Op kaarten die na 1863 zijn getekend, zie je de spoorlijn en het station. Door de tramlijnen die in 1881 werden aangelegd was de stad nog beter bereikbaar. Kun je ze vinden in op de kaart uit 1880. Op kaarten van na 1923 staat een andere belangrijke verandering. Namelijk het Wilhelminakanaal, over dat water kon steenkool (voor de stoommachines) via de grote rivieren sneller de stad in komen. In 1900 leefden er vier keer zoveel mensen in Tilburg als in 1816. Reken maar uit hoeveel mensen dat waren. En Tilburg bleef maar groeien. Fabrieken breidden uit en mensen kregen nog meer kinderen. Maar de eerste helft van die eeuw was ook onrustig met de Eerste Wereldoorlog (zie thema Eerste Wereldoorlog), de crisis van de jaren 30 waardoor het minder goed ging met de textielindustrie en de Tweede Wereldoorlog (zie thema Tweede Wereldoorlog). Na de oorlog waren behoorlijk wat openbare gebouwen en fabrieken beschadigd. Op de kaart uit 1945 kun je zien hoe groot de stad toen was. Tilburg had toen waarschijnlijk zo’n 100.000 inwoners. 

 Vanaf 1957 raakten veel textielfabrikanten in de problemen. Tussen 1959 en 1978 sloten 64 van de 83 textielbedrijven. Hierdoor hadden lange tijd in Tilburg veel mensen geen werk.Er woonden toen ongeveer 150.000 mensen in de stad. Om al die Tilburgers een huis te geven werden er grote flats gebouwd, zoals in de Heikant. In de jaren 70 en 80 kwamen ook meer mensen die niet in Nederland geboren waren in Tilburg wonen, bijvoorbeeld uit Spanje, Turkije of Marokko. Door al het bouwen werd de stad steeds breder. Maar er werden ook oude gebouwen zoals fabrieken en kerken en kloosters afgebroken (zie bron Afbraak Noordhoekse kerk). Al protesteerden veel Tilburgers tegen het afbreken en daardoor zijn uiteindelijk ook behoorlijk wat oude gebouwen bewaard gebleven. In de jaren 90 werden er veel hoge, moderne gebouwen gebouwd, bijvoorbeeld de woontoren in de buurt van het station. In de bron 1950, 1970 en 1990 kun je zien hoe de stad toen is gegroeid.

 In de eenentwintigste eeuw is de stad Tilburg uitgegroeid tot een gemeente met meer dan 200.000 inwoners. Dat komt onder andere doordat de gemeenten Berkel-Enschot en Udenhout sinds 1997 bij Tilburg horen. Op de website Tilburg op de kaart zie je een aantal kaarten van de stad, die je over elkaar heen kunt leggen. 

 

Trefwoorden

Groei van de stad
Kaarten | Plattegronden